مروری بر تاریخچه بهداری رزمی در دوران دفاع مقدس

عملکرد بهداری رزمی در دوران دفاع مقدس با عنایت به منابع، ظرفیتها، تجهیزات و امکانات موجود در آن برهه زمانی، بی شک یکی از بزرگترین پدیده های قابل بررسی در حوزه های مختلف است که از منظر تخصصی و علمی، اجتماعی و فرهنگی، اقتصادی و مدیریتی و … میتواند مورد ازیابی قرار گیرد و مدل ها، درس آموخته های و مصداق های فراوانی را در هر یک از این حیطه ها ارایه نماید. این پدیده شگرف و دستاوردهای حاصل از آن بی شک حاصل اعتقاد و باور راسخ به حقانیت و نصر الهی میباشد که نتایج و دستاوردهای آن روحیه عظیم، هنوز در نسل سوم و چهارم بعد از انقلاب در جبهه مقاومت و شهدای مدافع حرم قابل مشاهده میباشد. صحبت در خصوص دستارودهای بهداری رزمی نیاز به یک سلسله پژوهش های مستقل و بنیادی دارد که محور این نوشتار نبوده و امید است در آینده به آن پرداخته شود. تحصیل این دستاوردها بوسیله نیروهای بسیجی جوان، فاقد دانش مدیریتی و تجربه عملی در آن دوران پرتلاطم، گواه بر عزم راسخ این افراد، خودباوری و تکیه بر نیروی لایزال الهی است که در تمامی صحنه ها و عملیات ها اثری ستودنی بر جا گذاشت که هنوز بررسی هر یک از این تجربیات میتواند، درس آموخته ها مصداق هایی از مدل های کاربردی مدیریتی باشد که امروزه در بالاترین سطوح تحصیلی در این حوزه تدریس و ارایه میگردند.

مجموعه دستاوردهای دفاع مقدس را میتوان از ابعاد مختلف برشمرد. دستاوردهای سیاسی و امنیتی، اجتماعی و فرهنگی، علمی و فناوری، مدیریتی و اقتصادی چه در بخش داخلی و چه در بخش خارجی و بین الملل از مهمترین سرفصل های قابل بحث و تامل میباشد. ذکر این نکته نیز ضروری است که مجموعه عظیم این دستاوردها بدون حمایت ها و کمکهای مردمی در آن دوران و همکاری، هماهنگی و پشتیبانی سایر ارگانها و نهادها از جمله جهاد سازندگی و هلال احمر در بخش های مختلف میسر نمیگردید. به صورت خلاصه در ادامه مجموعه دستاوردهای بهداری رزمی در هر یک از این بخش ها به صورت کلی ذکر گردیده است:

الف) عرصه سیاسی و امنیتی

بی تردید بزرگترین دستاورد دفاع مقدس را میتوان تثبیت و صدور انقلاب دانست همانگونه که رهبر کبیر انقلاب حضرت امام خمینی (ره) فرمودند «ما انقلابمان را در جنگ به جهان صادر نمودیم» و محصول این پایداری و پیروزی سند افتخاری است که امروز دشمنان نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران حتی از فکر آسیب به این کشور هراس دارند. این دستاورد مهم حاصل جمع تمامی مجاهدت های نیروهای عملیاتی و پشتیبانی درگیر در دفاع مقدس میباشد که در این بین نقش بهداری رزمی به عنوان یکی از مهمترین بازوهای پشتیبانی بر هیچ کس پوشیده نمیباشد. بهداری رزمی در طی دوران دفاع مقدس نه تنها خدمات تخصصی خود را ارائه مینمود بلکه حضور عناصر درمانی به عنوان یکی از یگانهای پشتیبانی خدمات رزمی در کنار نیروهای رزمنده یک نقش تعیین کننده و اطمینان بخش روحی داشت و حضور کادر درمانی در کنار رزمندگان و دوشادوش آنها در خط مقدم، روحیه مضاعفی در آنها ایجاد و تقویت مینمود. مهمترین پیامدهای این بخش را میتوان:

ب) عرصه اجتماعی، فرهنگی

در عرصه اجتماعی و فرهنگی نقش بهداری رزمی در بسیاری از زمینه ها به وضوح قابل رویت میباشد. حضور پزشکان در دفاع مقدس تجلی ایثار و از خود گذشتگی جامعه بهداشت و درمان کشور میباشد که براستی مصداق جهاد اکبر است و نباید از رشادت، ایثار و از خودگذشتی جامعه پزشکی در دوران دفاع مقدس غافل بود که همین روحیه تا کنون موجب پیشرفتهای بزرگی گردیده است روحیهای که منبعث از ایثار و فداکاری همه کادر بهداشت و درمان بود که حتی بعضاً ۴۵ روز هم از درون بیمارستانهای صحرایی مناطق عملیاتی بیرون نمیآمدند و بیوقفه با ایثار و از خود گذشتگی، انجام وظیفه کرده و به مداوای مجروحین میپرداختند. اما بی تردید مهمترین دستاورد فرهنگی دفاع مقدس، فرهنگ مقاومت در بین اقشار مردم میباشد. سایر دستاوردهای این بخش عبارتند از:

انسجام ملی

اگرچه در این بخش با برنامه ها متنوع و گوناگون نظیر راهیان نور سعی گردیده است که این گنجینه عظیم فرهنگی در دسترس عموم قرار گیرد و نسبت به نشر و ترویج این دستاوردها اقدام گردیده است، اما همچنان ظرفیت وسیعی از این دستاوردها بخصوص به عنوان مهمترین ابزار دفاعی در بخش مجازی و سایبری به صورت بالقوه باقی مانده است و به جاست که با استفاده از ابزارهای گوناگون بخصوص فعالیتهای هنری در حوزه های مختلف نسبت به بالفعل نمودن این ظرفیتها اقدام نمود.

ج) عرصه اقتصادی

تحریم اقتصادی جمهوری اسلامی ایران از همان اول پیروزی انقلاب اسلامی آغاز و در اوایل سال ١٣۵٩ به صورت رسمی از سوی کشور امریکا اعلام شد و بخش قابل توجهی از نیازهای گسترده مردم را با مشکل جدی مواجه نمود. در یک جمله میتوان مهمترین دستاورد اقتصادی در دوران جنگ، تجلی اقتصاد مقاومتی دانست که در تمامی سیاستهای آن دوران و همچنین شوونات زندگی مردم جاری گردید. ملت ایران در دوران دفاع مقدس با روحیه قناعت و صرفهجویی مقاومت کرد و در تولید و ساخت نیازهای مختلف عمومی و تخصصی تا مرز خودکفایی بخش قابل توجهی از نیازهای ضروری پیش رفت. جامعه پزشکی نیز از این امر مستثنی نبوده و نسبت به تولید داخلی بسیاری از نیازهای ضروری اولیه در حوزه های مختلف نظیر دارو، تجهیزات پزشکی و ملزومات مصرفی و … با برنامه ریزی صحیح و با همت دانشمندان و متخصصان حیطه های مختلف در همان مراحل اولیه اقدام گردید. اهمیت این دستاوردها به گونه ای بود که در کشور به رغم دوران جنگ و شرایط تحریم تسلیحاتی و اقتصادی، قحطی یا بیماریهای ناشی از کمبودهای دارویی و تغذیهای گزارش نگردید.

د) عرصه علمی و فناوری

در یک جمله میتوان گفت پزشکان ایرانی طب رزم رامتحول کردند و مجموعه درس آموخته های دفاع مقدس و تجربیات این دوران باعث گردید که جایگاه ایران به عنوان یکی از مراجع علمی در حوزه علوم پزشکی در بخش های مختلف بهداشت، درمان و آموزش تثبیت گردد و کسب تجربه و میدان آموزشهای عملی در دوران دفاع مقدس باعث پیشرفتهای شگرفی در این حوزه ها و افزایش مهارت های پزشکی گردید. تحریم دشمنان چه از لحاظ دارویی و چه از لحاظ انتقال فنآوریهای نوین و دستاوردهای علمی جدید در حوزه درمانی، موجب گردید تا پزشکان متعهد و دانشمند این سرزمین، با تکیه برتوان داخلی افتخارات بزرگی در این عرصه پدید آوردند و بیشتر دستاوردهای فعلی حوزه درمان نتیجه روزهای پرفراز و نشیب دفاع مقدس است. برخی از مهمترین این دستاوردها عبارتند از:

١) در مان بیش از ۵٢٠ هزار مجروح توسط جامعه پزشکی در دوران دفاع مقدس

٢) انجام بیش از ١٠٠ هزار عمل جراحی حیات بخش

٣) درمان بیش از ١٠٠ هزار مصدوم شیمیایی

در دوران جنگ اقدامات شایسته و مبتکرانهای در زمینه درمان جانبازان شیمیایی صورت گرفت که هنوز هم ادامه دارد به طوری که امروزه بیشترین مقالات در زمینه درمان مصدومین شیمیایی متعلق به پژوهشگران ایرانی میباشد. مداوای بیش از پنج هزار جانباز شیمیایی ناشی از حملات رژیم متجاوز بعث به ایران در حالیکه پیش از این هیچ سابقه و پژوهش علمی در این راستا شکل نگرفته بود یکی دیگر از دستاوردهای این حوزه میباشد.

۴) کاهش تلفات نیروی انسانی به میزان ٣٠تا۵٠ درصد با اتخاذ رویکرد جدید

اتخاذ رویکرد استقرار و برپایی مراکز امدادی- درمانی در نزدیکترین منطقه به خطوط نبرد در دفاع مقدس، باعث کاهش شدید تلفات گردید به گونه ای که اقدامات درمانی جراحات بزرگ در همان بیمارستان های نزدیک به خط مقدم انجام گرفته و مجروحان با جراحات کوچکتر به شهرهای اطراف فرستاده می شدند. همین وارونه سازی، اثری شگرف در نجات جان مجروحان جنگ داشت. طی مطالعات صورت گرفته پس از جنگ مشخص شد ایجاد بیمارستانهای صحرایی در فاصله ۶ تا ٢٠ کیلومتری خط مقدم به جای ۴٠تا۵٠ کیلومتری ۳۰ تا ۵۰ درصد کاهش تلفات جنگ را به دنبال داشته است.

۵) ایجاد رکورد جدید در انتقال مجروح

یکی از موفقیتها و دستاوردهای دیگر بهداری رزمی در دفاع مقدس شکستن رکورد تخلیه بود. رکورد تخلیه در دنیا با یک بازه زمانی بین ٩٠ تا ۴۵ دقیقه جهت انتقال مجروح از خط مقدم تا اتاق عمل ذکر شده است. این زمان در دوران دفاع مقدس، با توجه به شرایط منطقه عملیاتی تا ٢۵ دقیقه کاهش پیدا کرد که یکی از مهمترین موفقیتهای بهداری رزمی محسوب می گردد

۶) کاهش دوره بهبودی (Recovery) مجروحان به کمتر ۴٨ ساعت

با اعمال مدیریت صحیح در زنجیره درمان و استفاده از نقاهتگاه ها در نزدیکی خطوط عملیاتی باعث گردید که چرخه بازگشت مجروح به صحنه نبرد به میزان قابل توجهی کاهش یابد و به حدود ۴٨ ساعت برسد که این امر در روحیه و تداوم مقاومت در بین رزمندگان بسیار تاثیرگذار بود. به عنوان مثال؛ در عملیات کربلای ۵ بیش از ۴٠ هزار رزمنده مجروح شدند. آن دسته از مجروحانی که امکان رسیدگی فوری داشتند درمراکز درمانی عملیاتی و شهر اهواز درمان و دوباره به سازمان رزم برگشتند.

٧) رکورد احداث، تجهیز و بهره برداری مراکز درمانی عملیاتی

احداث، تجهیز و بهره برداری حدود ٢٠١۵ پست امداد، ۶٧۵ اورژانس، ۵٣ بیمارستان صحرایی و ٣١ باب نقاهتگاه در طی دوران دفاع مقدس خود یکی دیگر از مهمترین دستاوردهای بهداری رزمی میباشد که در هیچ یک از جنگ های صورت گرفته تا کنون این موضوع محقق نگردیده است. تجربیات حاصل از سال اول جنگ باعث گردید که در سال دوم جنگ، بیمارستان ها و اتاق عمل های صحرایی شکل بگیرد.

٨) احداث بیمارستانهای مقاوم به بمباران

با تجربیات حاصل از مهندسان ایرانی در بخش عمرانی و با عنایت به اینکه دشمن بعثی از هیچ گونه اقدام غیر اخلاقی نظیر بمباران بیمارستانها نیز فروگذار نبود، بیمارستانهایی در زیر زمین و مصون از بمباران ایجاد گردید که بتوان خدمات درمانی را حتی در شدیدترین زمان های بمباران ارایه نمود و این خدمات متوقف نگردد. این اقدام به خدی موثر بود که نیروهای بعثی مجبور به انجام غیر اخلاقی ترین و وحشیانه ترین عمل ممکن یعنی بمباران شیمیایی بیمارستانها نمود.

به عنوان مثال بیمارستان امام حسین (علیه السلام) واقع در سه راهی دارخوین از سه لایه بتنی و سرب ساخته شده بود، در این بیمارستان ١٨٧٠ عمل جراحی انجام گرفت که عمدتا شامل اعمال جراحی حیات بخش بود. در عملیات کربلای هشت در این بیمارستان هشت هزار و ۶۱۴ مورد خونگیری، چهار هزار و ۲۸۳ مورد آزمایش و سه هزار و ۷۰۳ مورد رادیولوژی انجام شد. کادر پزشکی این بیمارستان شامل هزار و ۴۵۰ نفر و ۱۲۰ نفر نیز کادر اداری بود.

این تجربیات و اهمیت آمادگی در برابر خطرات احتمالی باعث گردیده است که امروزه نیز در نیروهای مسلح بیمارستانهای با رتبه بالای درمانی در حال فعالیت هستند و بیمارستان نیروهای مسلح در شمار بیمارستانهای درجه یک و عالی قرار دارند.

از دیگر بیمارستانهای مقاوم، بیمارستان صحرایی علی ابن ابیطالب(علیه السلام ) واقع در منطقه مارد، واقع در ١١ کیلومتری آبادان می باشد. دراین بیمارستان در طول جنگ ۴٧۶۵ عمل جراحی انجام گرفته است .

٩) بیمارستانهای شهری عملیاتی

در طول جنگ تحمیلی برخی بیمارستانهای شهری، خدمات قبل توجهی را به مجروحین جنگ و مردمی که در شهرهای جنگی مانده بودند، ارائه نمودند. حتی برخی از این بیمارستانها از جمله بیمارستان طالقانی آبادان بدلیل نزدیک بودن به خط مقدم نبرد، حالت عملیاتی پیدا کرده بود و توسط نیروهای داوطلب و متخصص پزشکی اداره می شد.

این بیمارستان در طول هفت سال اول دفاع مقدس، تحت حملات شدید توپخانهای و هوائی دشمن مقاومت و به ارائۀ خدمات ادامه داده است. در سال ١٣۶۶ مورد حملات شیمیائی قرار گرفت و در سال ۱۳۷۳ به علت خرابیهای ناشی از جنگ، بهصورت کلی بازسازی شد و در سال١٣٧۴ مجدداً آغاز به فعالیت نمود

بیمارستان شهید بقایی

این بیمارستان وابسته به مرکز بهداری جنوب سپاه، در منطقه عمومی کارخانه نورد اهواز می باشد و در زمان عملیات خیبر به بهره برداری رسیده است. در عملیات خیبر بیش از ١٠٠٠ عمل جراحی در این بیمارستان انجام گرفت است.

بیمارستان شهید بقایی در موقع آفند یک عقبه مطئمن برای بیمارستانهای صحرایی منطقه بود و در عملیات بدر، والفجر ٨، کربلای٣ ، ۴، ۵ و مجموعه پاتک های دشمن، خدمات شایسته ای را به مجروحین و رزمندگان ارائه نموده است. این بیمارستان در طول دوران دفاع مقدس بطور متوسط هر یکساعت ۵ مجروح را پذیرش نمود و بالغ بر ١٠ هزار عمل جراحی در طول این مدت در آن انجام گرفته است.

١٠) تشکیل تیم های اضطراری

یکی دیگر از درس آموخته ها و دستاوردهای مدیریتی در بهداری رزمی تشکیل تیم های اضطراری بود که بنا به درخواست مناطق عملیاتی به جبهه اعزام میگردیدند و معمولا زمانی در جبهه حضور پیدا میکردند که کمترین زمان تا آغاز عملیات باقی مانده بود. بخشی از تیمهای اضطراری هم مستقیما در لشگرها و بیمارستانهای صحرایی خط مقدم فعالیت میکردند و نقش تعیینکنندهای را در عملیاتها بخصوص در بخش پشتیبانی ایفا میکردند. این امر باعث میگردید در کمترین زمان ممکن مجروح به خدمات درمانی مناسب دسترسی داشته باشد.

١١) حضور پزشکان درخط مقدم

در هیچ جنگی مانند هشت سال دفاع مقدس پزشکان در خط مقدم حضور نیافته اند. تعداد رزمندگان بهداری دفاع مقدس از جمله امدادگران، جراحان و متخصصین رشته های مورد نیاز، پرستاران، داروسازان و دندانپزشکان، دانشجویان پزشکی و پیراپزشکی کارشناس رادیولوژی و … که در دوران هشت ساله دفاع مقدس در مراکز مورد نیاز بهداری رزمی حضور یافتند به یک صد هزار نفر می رسد که در این گروه بیش از سه هزار و پانصد شهید تقدیم انقلاب گردیده است. حضور و حماسه بزرگ جامعه علوم پزشکی در دوران دفاع مقدس افتخاری برای ملت ایران است. در بیمارستان فاطمه زهرا (سلام اللّه علیها) در عملیات فاو پزشکانی فعالیت می کردند که چند روز پشت سر هم عمل جراحی انجام می دادند و در برخی مواقع نیز از شدت خستگی از هوش می رفتند. در دوران دفاع مقدس در مقایسه با سایر جنگ ها نظیر جنگ ویتنام نه تنها در بخش نیروی انسانی در حوزه بهداری رزمی کمبودی مشاهده نگردید بلکه پزشکان متخصص در رشته های مختلف در جنگ حضور داشتند و خدمات پشتیبانی خود را ارایه می نمودند.

١٢) عدم شیوع اپیدمی گسترده و عدم مشکلات بهداشتی

مدیریت بهداشتی بی نقص در حوزه بهداری رزمی باعث گردید که در زمان دفاع مقدس هیچ گونه همهگیری بیماری عفونی و مسری گسترده صورت نپذیرد. این موضوع حاصل جمع مدیریت صحیح و متناسب در کلیه عوامل کلیدی در زنجیره بهداشت میباشد که بدون شک نقش بسزایی در سلامت رزمندگان ایفا نمود. این دستاورد حاصل مدیریت صحیح بهداشتی در بخش های مختلف نظیر غذا، شرایط اسکان و رعایت بهداشت فردی و اجتماعی، زیست محیطی و درمانی بود.

یکی دیگر از دستاوردهای این دوران، توسعه و تعمیم مدل های واکسیناسیون و بروزرسانی برنامه واکسیناسیون کشوری برای ارتقا سلامت با الگوبرداری از برنامه های دوران دفاع مقدس میباشد. به عنوان مثال مجموعه فعالیتهای صورت گرفته در دوران دفاع مقدس و پس از آن در بخش بهداشت و درمان نیروهای مسلح باعث گردید که واکسیناسیون علیه مننژیت مننگوکوکی به طور گسترده در کشور اجرا گردد به نحوی که در سال ١٣٧٩ موارد ابتلا به این نوع مننژیت در حد صفر تقلیل یابد.

١٣) لجستیک و تامین آمبولانس

یکی از دستاوردهای بزرگ و مهم بهداری رزمی در طول دفاع مقدس در شرایط عملیاتی و دفاعی، ایجاد پست امداد ثابت و سیار بوده است. این امر باعث میگردید که در نزدیک ترین فاصله از محل مجروح شدن رزمندگان، خدمات امدادی حیات بخش ارائه گردد و نقش بسزایی در کاهش تلفات داشت.

١۴) کاهش عوارض روانی ناشی از جنگ (Post-Traumatic Stress Disorders)

کاهش معنی دار بروز این نوع اختلالات علیرغم آتش سنگین و بمباران های شدید در عملیاتها در بین رزمندگان ناشی از دو موضوع بسیار مهم میباشد. در وهله اول روحیه معنوی رزمندگان و تقویت باورهای دینی و ملی در بین کلیه اقشار حاضر در میدان های جنگ باعث گردید که میزان شیوع این گونه بیماری های بشدت کاهش یابد و در گام بعدی، تخصص و تجربه پزشکان حاذقی که در میدان های جنگ و پس از آن به مجروحین خدمات درمانی ارایه میدادند، نقش بسزایی در کنترل این عوارض ایفا نمودند.

١۵) خودکفایی در تامین دارو و تجهیزات پزشکی

در طول هشت سال دفاع مقدس، به دلیل تحریم های بین المللی علیه ایران، امکان تامین بسیاری از داروها و تجهیزات و ملزومات پزشکی ضروری وجود نداشت. این امر باعث گردید که متخصصان دارویی کشور، نسبت به تولید داخل بسیاری از داروهای ضروری و اساسی اقدام نمایند به گونه ای که در تولید بسیاری از این داروها به خودکفایی کامل دست یابیم و بدون تردید پیشرفت های حوزه دارویی حال حاضر و تامین بیش از ٩٨درصد نیاز کشور توسط تولید کنندگان داخلی حاصل دستاوردهای دفاع مقدس و خودباوری حاصل از آن میباشیم.

١۶) استفاده از سیر تکاملی بهداری رزمی و مدل زنجیره ای

برای مدیریت بهینه نیازهای حوزه نظام سلامت با توجه به منابع محدود

تشکیل شبکه های بهداشت و درمان در زیر مجموعه وزارت بهداشت، جهت مدیریت هرچه بهتر و عدالت در خدمت رسانی، در حقیقت از دوران جنگ تحمیلی رقم خورد و در طی این زمان و پس از آن این مدل رفته رفته تکمیل گردید و امروز به یکی از بهترین مدلهای ارایه خدمت در حوزه نظام سلامت در دنیا تبدیل گردیده است. در آن دوران که علاوه بر بار معمول بیماری ها، با رشد شدید جمعیت و همچنین تقلیل شرایط بهداشتی و افزایش هزینه های مستقیم و غیر مستقیم جنگ، کشور روبرو گردیده بود، پیاده سازی این مدل سهم بسزایی در مدیریت بهینه منابع ایفا نمود که توسعه نیروس انسانی در حوزه نظام سلامت نیز از دیگر پیامدهای این موضوع بود. استفاده از این مدل و بروزرسانی آن با توجه به شرایط کنونی و توسعه و تکمیل آن بی شک در شرایط کنونی نیز میتواند پاسخگوی نیازهای حوزه نظام سلامت باشد و این باور را میتواند ایجاد نماید که با همت و تلاش بی وقفه و متوازن سازی منابع با نیازهای موجود و اولویت بندی آنها، میتوان مانند دوران دفاع مقدس کلیه معضلات و مشکلات حادث گردیده را مدیریت نمود و پاسخگوی کلیه نیازهای این حوزه بود.

١٧) سایر دستاوردهای بهداری رزمی در حوزه بهداشت عبارتند از:

اهم اقدامات بهداری رزمی در دوران دفاع مقدس

١ _ احداث بیش از ۵٣ بیمارستان صحرایی در نزدیکترین مکان به خط مقدم جنگ

٢ _ داشتن ٧٠٠ تخت در این بیمارستانها و ٢۴٠ اتاق عمل و ٣٢٠ تخت مراقبت ویژه و ICU

٣ _ انجام بیش از یکصد هزار عمل جراحی حیات بخش

۴ _ تجهیز و راه اندازی ١۶۶۵٠ تخت نقاهتگاه بعلاوه آماده سازی و بکارگیری ۶٠٠٠ تخت بیمارستانی در شهرهای مرزی

۵ _ حضور بیش از یکصد هزار پزشک، پزشکیار ، امدادگر و پیراپزشک در جبهه *

۶ _ مداوای بیش از ١٠٠.٠٠٠ مجروح شیمیایی

٧ _ بکار گیری بیش از ٣٠٠٠ آمبولانس در دوران دفاع مقدس

٨ _ واکسیناسیون حدود دو میلیون نفر در برابر مننژیت و کزاز

٩ _ ایجاد بزرگترین سامانه خونرسانی

١٠ _ ایجاد بزرگترین سامانه امداد و انتقال مجروحین با بکارگیری ناوگان های هوایی ، ریلی و زمینی و تشکیل تیپ امداد و انتقال

* این آمار غیر از امداد گران و پزشکیاران دفاع مقدس می باشد که اگر هر پزشک تنها دو ماه حضور در جبهه داشته باشد جمعا شش میلیو ن روز نفر حضور در جبهه می شود

 

موسسه بهداری رزمی دفاع مقدس و مقاومت